Rusya’nın iç ve dış siyaseti ile ilgili çalışmalarda bulunan Carnegie Endowment Araştırma Merkezi uzmanı Nikolay Petrov’la Rusya’nın idari yapısını, karar alma süreçlerini, sivil-asker ilişkilerini, dış politik yaklaşımlarını ve Rusya-Türkiye ilişkilerini konuştuk. Sorularımızı içtenlikle cevaplayan Petrov’un, Rusya’nın anlaşılmasında önemli kapılar açacağını umuyoruz.

S: Rusya’da kim karar verir? Rusya devlet başkanı Dmitri Medvedev ya da başbakan Vladimir Putin karar sürecinin neresinde duruyor? Nasıl bir mekanizma işliyor?

Rusya’da parlamento ya da hükümetin karar alma sürecinde aktif rol üstlendiğini söylememiz zor. Dış politika geleneği ve Kremlin’in çalışmaları köklü ve oturmuş bir yapı. Bu yüzden Medvedev’in işi biraz daha kolay. Önemli kararlarda Rusya başbakanı Vladimir Putin’in etkili olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Ancak Putin de tek başına karar almaz. Siyasette etkin olan faktörlerin yaklaşımlarını mutlaka dikkate alır.

Dışardan bakıldığında demokratik olmadığı eleştirileri getirilse de, aslında farklı bir demokratik işleyişin varlığı da ortada. Bunu ‘yönetilen demokrasi’ olarak da tanımlayabiliriz. İlerleyiş kontrol altında tutularak, beklenmedik sonuçların alınmasına engel olunuyor. Burada öz de bir tahrif söz konusu. Bu yüzden bizim araştırma merkezimizde farklı yöntemler konusunda çalışıyor. Daha da demokratikleşme yolunda çabalar ortaya konuyor. Mevcut iktidarın da bu yönde yaklaşımları olduğunu biliyoruz.

Rusya’da Kremlin hariç, diğer kurumların mükemmel işlediğini söyleyemeyiz. Şahsi bağlantılar ve ilişkiler ağı etkili olabiliyor. Mesela Rusya’nın Dünya Ticaret Örgütü ile ilgili aldığı karar ilginçti. Kazakistan ve Belarus’la birlikte DTÖ’ye gireceğimiz ifade edildi. Bu karar müzakere sürecini sürdüren bakanlıklar tarafından da şaşkınlıkla karşılandı. Bu gibi kriz durumlarında, hızlı karar alma süreçleri aktif işleyemeyebiliyor.

S: Medvedev ya da Putin’in tüm sorunlarla birebir ilgilenme şansı var mı?

C: Mesela Pikalyovo kentinde meydana gelen son olay örnek olabilir. İş adamı fabrikasını zarar ettiği gerekçesi ile kapatmak istemesi anlaşmazlıklara yol açtı. Hammadde fiyatları arttığı ve talep azaldığı için işveren işletmesini karlı bulmadı. Ve Leningrad Bölgesi’ndeki Pikalyovo adlı küçük bir şehre Başbakan Putin gitti. Bu olay tüm dünya televizyonlarında gösterildi. Oligarkları, yerel yetkilileri Pikalova'ya çağıran Putin, zarara rağmen işçilere maaşlarının verilmesini istedi. Başbakanının dikkatini çekersek sorunlarımızı çözeriz anlayışı oluştu. Sayın Putin sorunları çözmek için her olaya müdahale edemez. Bu biraz popülist de bir yaklaşım oldu. Bazı uzmanlar bu davranışın yanlış olduğunu savunuyor. Özellikle yabancı yatırımcı açısından yanlış bir sinyal verildi. Demek ki, bir meseleyi çözmek için iktidarın dikkati çekilmesi lazım.

S: Rusya’da sivil-asker ilişkisini nasıl değerlendiriyorsunuz? Askerler iktidar paylaşımında nerede duruyorlar?

C: Rusya’da hem asker, hem de 'siloviki' kavramıyla ifade ettiğimiz kitleler mevcut. Başta KGB’nin halefi FSB olmak üzere ordu, ve diğer güvenlik birimleri buna dahil edilebilir. Yönetimde slovikilerin etkisi büyüktür. Ancak asker burada diğer birimlere göre geri plandadır. Genelkurmay başkanı Savunma Bakanı’nın yardımcısıdır. Bu çerçevede hareket eder ve siyasi konularda etkin olma çabası yoktur. Burada istihbarat teşkilatları ve polis askerden güçlüdür. Bu gruplar karar alma süreçlerinde etkili olur. Putin de bu ekipten geldi. Disiplin, iş üretme, ve ülkedeki belli sorunların aşılmasında başarılı olduklarını söyleyebiliriz.

Ancak bu kadro sivil sorunlar konusunda aynı yaklaşımı ortaya koyamadı. Zor işlerde, basit çözümlere kaçılıyor. Federal düzen bu emir komuta zincirine çok uygun değil. Federal yönetimin bölge kararlarına müdahale etmemesi gerekiyor. Bir dönem slovikiler bütün kurumlarda yer almaya başlamıştı. Devlet şirketlerinde, bakanlıklarda, valiliklerde görülmeye başlamışlardı. Şimdi bu yapının değişmeye başladığını görüyoruz. Bu olumlu bir işaret. Putin’in iyi bir generalin iyi bir vali olamayacağını anladığını sanıyorum. Bunu rahatlıkla hissedebiliyoruz.

S: Rusya’nın dışarıdaki imajını nasıl buluyorsunuz? Türkiye ile benzerlikler içeriyor mu?

C: Bu konuda ülkelerimiz arasında benzeri bir durum var. Türkiye gibi Rusya da olağan bir Avrupa ülkesi. İki ülkede de hem Avrupa, hem de Asya gelenekleri mevcut. Avrupa'dan farklı bir medeniyet değil, ancak kavram olarak 'Avrupa ülkesi' dendiğinde Türkiye ve Rusya bu kavramın kenarında duruyor. Rusya büyük ve çok boyutlu bir ülke. Anlaşılması kolay değil. Tarih ve kültür özellikleri onu basit bir Avrupa ülkesi olmaktan ayırır. Avrupa, Rusya’yı kavramakta zorlanıyor. Avrupa’da Rusya için standart küçük ülkeler şablonu oluşturuluyor. Rusya Avrupa'da beğenilmiyor, farklı muamele görüyor. Rus halkının da, Avrupa’ya karşı kendisini hem büyük görme, hem de küçük görme kompleksleri mevcut. Rusya dünya tarihine büyük katkıda bulundu, bu göz ardı edilemez.

Bence Türkiye'nin AB'ye girmek için karşılaştığı zorluklarla, Rusya'nın Avrupa ile ilişkilerinde yaşadığı zorluklar birbirine benziyor. Türkiye de, Avrupa’dan çok farklı geleneğe ve kültüre sahip büyük bir ülke. Bana göre, Türkiye’nin gelişmesinde önemli katkısı olan Müslüman kimliği onu farklı kılıyor.

Burada Rusya ve Türkiye’nin ortak iş üretme çabasını geliştirecek potansiyel çok yüksek. Ben bunu biraz da Rusya ve Türkiye bir birine mecbur şeklinde yorumluyorum. Avrupa ve Asya kavşağında duran iki medeniyet. Bunlar özgün medeniyetler. Avrupa ile bağlantılı, ancak sadece o değil. Tek Avrupa kültürüne bunu sığdıramazsınız. AB’nin Rusya ve Türkiye ile olan ilişkilerinde sıradan bir ülke ile ilişki kuruyor olma mantığı ile yaklaşması doğru olmaz. Ben her şeye rağmen, iki ülkenin de AB ile sıkı işbirliği içinde olmaları gerektiğine inanıyorum.

S: Biraz ekonomiden konuşursak, Rusya’da iş yapmak zor mu? Elde edilen kazanç, girilen riske değiyor mu?

C: Rusya’da iş yapmak zor değil. En azından herhangi bir başka ülkeden daha zor değil. Rusya’da iş yapmanın farklı bir özelliği var. Avrupa’daki ölçülere göre Rusya’da iş yapmak zor. Ancak Rusya'da kurallar farklı. Rus-Türk ilişkilerinin aktif şekilde geliştiğine bakılırsa Rusya’da iş yapmak bu ülkenin herhangi bir eksikliğinden ziyade, Avrupa'ya nazaran farklı kurallara sahip olmasından kaynaklanıyor. Eğer kuralları bilirseniz, oldukça başarılı olabilirsiniz.

Ancak işinize müdahale olasılığı ile ilgili riskler olabilir. Hatalara orantısız karşılıklar verilebilir. Bunun yanında kazanç oranı da çok yüksek. Tatlı kazanç cezp ediyor. Bu Avrupa’ya göre çok yüksek. Avrupa’da risk az, ancak gelir de hissedilir boyutta azdır.

S. Gümrüklerde yaşanan sorunları nasıl değerlendiriyorsunuz? Rusya korumacı bir ekonomi modeline doğru mu yöneliyor?

Rusya şu anda ekonomik krizin gölgesinde. Petrol ve doğalgaz fiyatlarının gerilemesi Rusya’da krizin etkisini artırdı. Ekonominin çeşitlendirilmesi henüz başarılamadı. İthalatın kısılarak yerel üretimin artırılması hedefleniyor. Ancak bunu yaparken, yabancı yatırımcıyı kaçırmamız gerekiyor. Ekonominin kendi dengeleri var. Burada yatırım için cazibe yükseltilmeli. Diğer BRIC grubu ülkeler (Brezilya, Rusya, Hindistan ve Çin) bu dengeyi iyi kuruyor. Krizin ağırlığında Rusya’da iş yapan şirketlerin ne kadar zarar gördüğü fark edilmiyor. Yatırım iklimi değiştirilmezse, cazip ortam oluşturulmazsa kriz sonrası beklenen yatırımcı gelmeyebilir.

Rusya'nın ciddi anlamda avantajlı olduğu alanlar da var, öncelikle doğal kaynaklar. Petrol ve doğal gaza her zaman yatırım gelir. Burada kazanç yüksek. Ancak Rusya'nın zeki yatırımlara ihtiyacı var. Yani kreatif ekonomi, gelişme ve inovasyon alanlarında. Ancak Rusya'da hukuk tam işlemiyor. Yatırımcının kendini güvende hissetmesi gerekiyor. Yatırımcı kendini siyasi zorbalık ve keyfi hareketlere karşı garanti altında hissederse, o zaman bu tür yatırımların hızla aratacağına inanıyorum. Rusya’nın korumacı ekonomi mantığı ile yabancı yatırımcı anlayışını dengelemeye ihtiyacı var.

S. Rusya-Türkiye ilişkileri ekonomik alanda nasıl ilerliyor? Enerji alanında ilişkileri nasıl değerlendiriyorsunuz?

Sizinle Nabucco'ya imza atılmasının ardından konuşuyoruz. Bence bu Rusya-Türkiye ilişkilerinde önemli bir unsur. Türkiye bir yandan Rusya'nın önemli doğalgaz projelerinde yer alıyor, diğer yandan da Avrupa Birliği partneri olarak karşımıza çıkıyor. Nabucco ya da Güney Akım’da rekabet yerine işbirliğine gidilmesinden yanayım. Rusya, Ankara’nın Nabucco davetine sıcak bakabildiği gibi, Ankara da Güney Akım davetini değerlendirebilir. Her ne kadar stratejik de olsa olaya ekonomik olarak bakmak gerekiyor. Avrupa’nın talebi hızla artıyor. Bu hatların tamamına ihtiyaç olacak. Bir de Rusya’nın İsrail’e ulaşması önemli. Bu açıda Mavi Akım-2 ile ilgili işbirliğini önemsiyorum. Nükleer alanda da bir işbirliğine gidilecek. Yani Rusya-Türkiye ilişkilerinin çok enerjik ilerlediğini söyleyebiliriz. Bu açıdan ben Putin’in Ankara temaslarını da önemsiyorum. Eskiye göre 2000 sonrasında ilişkilerde çok önemli bir ivme kazandığını düşünüyorum. Ancak potansiyelin mevcut durumun çok daha üstünde olduğunu görmemiz gerekiyor.

Yaşar Niyazbayev, Moskova, Cihan